và những điều ta không muốn bỏ lỡ trong cuộc đời

Ta có thể biết một ngọn núi cao bao nhiêu mét, một thác nước đổ từ độ cao nào, hay một dải ngân hà cách Trái Đất bao nhiêu năm ánh sáng. Những con số ấy cho ta một hình dung tương đối chính xác về thế giới. Nhưng nếu một ngày đứng trước ngọn núi, nghe tiếng nước đổ xuống vực sâu hay ngước nhìn bầu trời đêm đầy sao, ta có thể nhận ra rằng sự hiểu biết của mình, dù đúng đắn, vẫn còn thiếu một điều gì đó. Không phải vì những con số đã nói dối, mà vì chúng chưa bao giờ được tạo ra để diễn tả toàn bộ cảm giác của con người trước sự vật.

Một ngọn núi cao ba nghìn mét vẫn là một ngọn núi cao ba nghìn mét, bất kể ta đọc con số ấy trong sách hay đứng dưới chân nó. Nhưng khi đứng trước nó, ta không chỉ tiếp nhận thông tin. Ta nhìn thấy những lớp núi chồng lên nhau đến tận đường chân trời, cảm nhận khoảng cách giữa mình và đỉnh núi, nghe tiếng gió lùa qua những triền đá. Ta nhìn thấy những tán cây đủ màu sắc dưới nắng đang lấp lánh từ trên cao. Cơ thể cũng tham gia vào việc nhận biết thế giới: đôi chân mỏi nhừ sau một quãng đường dài, hơi thở nặng hơn khi lên dốc, cái lạnh khiến ta vô thức kéo cao cổ áo, những cành lá chạm nhẹ vào da khi ta chuyển động, và tiếng kêu răng rắc mỗi khi ta dẫm chân lên một cành cây rơi trên mặt đất. Bỗng nhiên, ngọn núi không còn là một dữ kiện nằm ngoài ta. Nó trở thành một phần của ký ức, gắn với một buổi sáng cụ thể, một cảm giác cụ thể, một khoảnh khắc mà chỉ mình ta có thể nhớ theo cách ấy.

Điều này không có nghĩa rằng trải nghiệm trực tiếp luôn đem lại nhiều kiến thức hơn việc đọc sách hay xem ảnh. Một nhà thiên văn học có thể hiểu về các vì sao sâu sắc hơn rất nhiều so với người đứng hàng giờ dưới bầu trời đêm. Một người nghiên cứu hội họa có thể nhận ra những điều mà khách tham quan bình thường không bao giờ chú ý tới. Nhưng ngay cả khi đã biết rất nhiều, con người vẫn muốn được gặp tận mắt những điều mình hiểu. Bởi có những dạng hiểu biết không thể dễ dàng chuyển từ người này sang người khác bằng ngôn ngữ. Ta có thể kể cho ai đó nghe về sự tĩnh lặng của một khu rừng, nhưng không thể trao cho họ cảm giác đứng giữa những thân cây cao vút, nghe tiếng lá xào xạc phía trên đầu và nhận ra âm thanh của chính mình cũng đang nhỏ dần đi. Lời kể có thể đưa một người đến gần trải nghiệm ấy; nó không thể trải nghiệm thay họ.

Có lẽ đây cũng là lý do chúng ta vẫn muốn đứng trước một bức tranh nổi tiếng dù đã xem nó hàng trăm lần trên mạng, muốn nghe một nghệ sĩ biểu diễn trực tiếp dù thuộc lòng từng giai điệu, hay muốn nhìn thấy một con voi ngoài tự nhiên dù đã biết rõ hình dáng của nó từ thuở nhỏ. Trong mỗi trường hợp, thứ ta tìm kiếm không đơn thuần là một hình ảnh mới. Ta muốn biết cảm giác của mình sẽ ra sao khi điều vốn chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng bỗng hiện diện ngay trước mắt. Bức tranh có thể lớn hơn ta nghĩ. Giọng hát có thể khiến ta nổi da gà. Một con vật khổng lồ có thể vừa đẹp đẽ vừa đáng sợ theo cách mà những thước phim không thể truyền tải trọn vẹn.

Trải nghiệm trực tiếp, vì thế, không chỉ giúp ta biết thêm về thế giới. Nó còn cho ta biết thêm về chính mình. Ta không thể hoàn toàn dự đoán điều gì sẽ khiến mình xúc động, sợ hãi, kinh ngạc hay thờ ơ cho đến khi thực sự đối diện với nó. Thế giới bên ngoài có thể không thay đổi, nhưng cách ta cảm nhận nó thì có. Và có lẽ, đó là một phần quan trọng của việc sống: không chỉ tích lũy những điều mình biết, mà còn liên tục tạo cơ hội để hiểu chúng theo những cách mới.

Có những khoảnh khắc ta không biết phải làm gì ngoài việc đứng yên và nhìn. Một biển mây bất ngờ mở ra sau nhiều giờ chờ đợi. Một đại dương rộng lớn không tìm thấy điểm dừng. Một đêm trời quang, khi ta ngước nhìn những vì sao và chợt nhớ rằng Trái Đất chỉ là một hành tinh nhỏ bé giữa vũ trụ rộng lớn đến mức trí tưởng tượng hoang đường nhất của con người cũng khó khăn trong việc khắc hoạ. Những khoảnh khắc ấy có thể rất khác nhau, nhưng chúng thường để lại một cảm giác tương tự: kinh ngạc, choáng ngợp và có chút sợ hãi khi biết đến sự vĩ đại bất tận của tự nhiên.

Trong tâm lý học, cảm xúc này được gọi là awe. Theo cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu Dacher Keltner và Jonathan Haidt, awe thường xuất hiện khi ta đối diện với một điều có quy mô vượt xa những gì mình quen thuộc, đồng thời cảm thấy những khuôn khổ nhận thức hiện có không còn đủ để lý giải trọn vẹn điều đang diễn ra trước mắt. Nói cách khác, ta không chỉ nhìn thấy một thứ lớn lao. Ta còn phải điều chỉnh cách mình hình dung về thế giới để dành chỗ cho nó. Một bức ảnh biển mây có thể khiến ta trầm trồ, nhưng khi đứng trên sườn núi, nhìn những tầng mây chuyển động qua các thung lũng sâu hun hút, ta phải làm quen với một cảm giác hoàn toàn khác về khoảng cách, chiều sâu và quy mô. Cảnh vật không còn nằm gọn trong một khung hình. Ta đang hiện diện bên trong nó, giữa một không gian tiếp tục mở rộng ra ngoài tầm mắt. Sự choáng ngợp, trong khoảnh khắc ấy, có lẽ chính là cảm giác trí tưởng tượng của ta đang cố gắng bắt kịp thực tại.

Có lẽ một trong những điều khó nhất khi trưởng thành là học cách làm một việc gì đó mà không cần chứng minh nó có ích. Chúng ta sống trong một thời đại mà gần như mọi hoạt động đều có thể được đặt trước một câu hỏi về hiệu quả. Đọc một cuốn sách để biết thêm điều gì? Tập thể dục để đạt được mục tiêu nào? Đi du lịch để mở mang kiến thức, chữa lành tâm hồn hay trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình? Ngay cả những khoảng thời gian nghỉ ngơi cũng có thể bị biến thành một dự án cải thiện bản thân, với những mục tiêu cần hoàn thành và những kết quả đáng để ghi nhận. Dường như ta đã quen với việc biện minh cho thời gian mình sử dụng bằng một điều gì đó có thể gọi tên, đo lường hoặc kể lại như một thành tựu. Nhưng liệu một trải nghiệm có thực sự kém giá trị chỉ vì ta không thể chỉ ra mình đã nhận được gì từ nó?

Hãy thử nghĩ về một buổi chiều dành để đi bộ mà không có đích đến cụ thể, một bản nhạc ta nghe đi nghe lại dù chẳng hiểu thêm điều gì về âm nhạc, hay một chuyến đi chỉ để nhìn thấy một cảnh tượng mà mình chưa từng được nhìn thấy ngoài đời. Có thể ta không học được một kỹ năng mới, không giải quyết được vấn đề nào trong cuộc sống, cũng chẳng trở về với một tư tưởng đủ sâu sắc để viết thành một bài luận. Nhưng ta đã có một buổi chiều dễ chịu, đã nghe được một giai điệu khiến mình rung động, đã đứng trước một cảnh vật khiến mình im lặng trong vài phút. Những điều ấy có cần được chuyển hóa thành một bài học thì mới đáng giá không? Dường như đôi khi, ta quên mất rằng trải nghiệm không chỉ là phương tiện để đi đến một kết quả khác. Nó cũng có thể là một phần của chính cuộc sống mà ta đang cố gắng sống cho trọn vẹn.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa rằng mọi trải nghiệm đều đáng giá, hay ta nên bỏ qua những cân nhắc về tiền bạc, thời gian và công sức. Một chuyến đi có thể khiến ta thất vọng, một cuộc phiêu lưu có thể trở nên tốn kém hơn dự tính, và không phải cứ bước ra khỏi vùng an toàn là sẽ tìm thấy điều gì tốt đẹp. Nhưng giá trị của một trải nghiệm không nhất thiết phải được quyết định hoàn toàn bởi việc nó đem lại bao nhiêu lợi ích. Có những thứ đáng để làm đơn giản vì ta tò mò về chúng, vì chúng khiến ta vui, hoặc vì ta muốn được trực tiếp gặp gỡ một phần thế giới mà trước đây mình chỉ biết qua lời kể của người khác. Niềm vui ấy không cần phải được nâng lên thành một bước ngoặt cuộc đời. Một khoảnh khắc đẹp không cần gánh trách nhiệm thay đổi con người ta.

Chúng ta không cần biến mọi chuyến đi thành hành trình tìm kiếm bản thân, cũng không cần trở về từ mỗi trải nghiệm với một phiên bản ưu việt hơn của chính mình. Đôi khi, điều ta nhận được không phải một bài học mà là một ký ức; không phải sự trưởng thành mà là niềm vui; không phải một câu trả lời mà là cảm giác mình vừa được chạm đến một điều rộng lớn hơn những gì mình từng biết. Có lẽ, sống phong phú không chỉ là tích lũy thật nhiều điều có ích, mà còn là cho phép mình trải qua những điều đẹp đẽ ngay cả khi chưa biết chúng sẽ có ích ở đâu.

Vậy thì, tại sao chúng ta vẫn muốn đi xa, dù đã biết rằng thế giới có vô số điều mình chưa từng nhìn thấy? Có lẽ bởi con người không chỉ muốn biết thế giới có những gì. Ta còn muốn tự mình gặp gỡ chúng, muốn đặt đôi chân xuống một vùng đất xa lạ, nghe một âm thanh chưa từng nghe, nhìn một cảnh tượng mà không bức ảnh nào có thể truyền tải trọn vẹn. Giữa việc biết rằng một điều kỳ vĩ tồn tại và việc thực sự đứng trước nó luôn có một khoảng cách. Và dường như, chúng ta dành cả cuộc đời để thỉnh thoảng vượt qua khoảng cách ấy.

Không phải lúc nào những chuyến đi cũng mang đến điều ta mong đợi. Biển mây có thể không xuất hiện ở Tà Xùa. Cánh đồng hoa cánh bướm có thể… chưa nở khi ta đặt chân đến. Một tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng có thể không khiến ta rung động như lời người khác kể. Nhưng ngay cả những thất vọng ấy cũng nhắc ta rằng thế giới không tồn tại chỉ để xác nhận những gì ta đã nghĩ về nó. Nó có hình hài, nhịp điệu và những bất ngờ riêng, đôi khi vượt xa mong đợi, đôi khi nằm ngoài cả trí tưởng tượng. Được trực tiếp đối diện với thế giới cũng có nghĩa là chấp nhận rằng ta không thể biết trước tất cả.

Tà Xùa chỉ là một nơi có thể mang đến khoảnh khắc như thế. Ngoài kia còn những đại dương chưa từng đặt chân đến, những khu rừng chưa từng đi qua, những thành phố mà ta chưa biết mình sẽ yêu thích, những cuốn sách chưa đọc, những bản nhạc chưa nghe và những ý tưởng có thể làm thay đổi cách ta nhìn nhận một điều tưởng chừng đã hiểu rõ. Không ai có thể trải nghiệm hết tất cả. Cuộc đời luôn hữu hạn, trong khi thế giới thì rộng lớn hơn khả năng khám phá của bất kỳ cá nhân nào. Nhưng có lẽ, ta không cần phải nhìn thấy mọi thứ mới có thể cảm nhận được sự phong phú ấy.

Đôi khi, chỉ một lần đứng trước điều gì đó vượt khỏi hình dung của mình cũng đủ để ta nhận ra rằng những gì mình biết chưa bao giờ là toàn bộ câu chuyện. Và niềm vui không chỉ nằm ở nơi ta đã đến, mà còn ở ý nghĩ rằng vẫn còn biết bao điều đang tồn tại ngoài kia, chưa được nhìn thấy, chưa được nghe kể, chưa được cảm nhận bằng chính trải nghiệm của mình. Thế giới không trở nên rộng lớn hơn chỉ vì ta đi xa. Nó vốn đã rộng lớn như thế. Chỉ là, mỗi lần bước ra ngoài những gì quen thuộc, ta lại khám phá thêm một chút về điều ấy - và về tất cả những gì mình vẫn chưa biết rằng mình có thể yêu thích.